नागपूर : देशभरातील शेतकरी आणि नागरिकांसाठी चिंतेची बातमी समोर आली आहे. भारतीय हवामान विभागाने (IMD) यंदाच्या नैऋत्य मान्सूनाबाबत दिलेल्या ताज्या अंदाजात सरासरीपेक्षा कमी पावसाची शक्यता व्यक्त केली आहे. जून ते सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत देशात अपेक्षित पावसाच्या तुलनेत कमी पाऊस होऊ शकतो, असे संकेत मिळाल्याने कृषी क्षेत्रासह अनेक क्षेत्रांचे लक्ष मान्सूनकडे लागले आहे.
Table of Contents
मान्सूनचा मुख्य पट्टा देखील प्रभावित होण्याची शक्यता
देशातील बहुतांश खरीप पिके ज्या भागातील पावसावर अवलंबून असतात, त्या ‘मान्सून कोअर झोन’मध्येही पर्जन्यमान कमी राहण्याचा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे. हा भाग कृषी उत्पादनाचा कणा मानला जात असल्याने कमी पावसाचा थेट परिणाम शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर आणि अन्नधान्य उत्पादनावर होऊ शकतो.
कोणत्या भागांमध्ये कमी पावसाची शक्यता ?
हवामान विभागाच्या अंदाजानुसार –
- मध्य भारतातील अनेक राज्यांमध्ये पावसाचे प्रमाण घटू शकते.
- दक्षिण भारतातील काही भागांमध्ये सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडण्याची शक्यता आहे.
- उत्तर-पश्चिम भारतातही पावसाची तूट जाणवू शकते.
- ईशान्य भारतात तुलनेने समाधानकारक पावसाची शक्यता आहे.
यामुळे देशातील बहुतांश भागांना कमी पावसाच्या परिस्थितीला सामोरे जावे लागू शकते.
जून महिन्याची सुरुवातही चिंताजनक
मान्सूनचा पहिला महिना असलेल्या जूनमध्येही पावसाची स्थिती फारशी दिलासादायक राहणार नसल्याचे संकेत आहेत. अनेक राज्यांमध्ये सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडू शकतो. काही मोजक्या प्रदेशांमध्येच सामान्य पर्जन्यमानाची नोंद होण्याची शक्यता आहे.
उष्णतेच्या लाटांचा वाढता धोका
कमी पावसाबरोबरच उष्णतेच्या लाटांचाही धोका वाढू शकतो. हवामान विभागाने पुढील राज्यांमध्ये उष्णतेची तीव्रता वाढण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे –
- उत्तर प्रदेश
- पंजाब
- हरियाणा
- बिहार
- गुजरात
- ओडिशा
- छत्तीसगड
- आंध्र प्रदेश
याशिवाय महाराष्ट्र, तेलंगणा, तामिळनाडू आणि हिमाचल प्रदेशातील काही भागांनाही उष्णतेचा फटका बसू शकतो.
एल निनोचा प्रभाव ठरू शकतो निर्णायक
तज्ज्ञांच्या मते, प्रशांत महासागरात विकसित होत असलेल्या ‘एल निनो’ परिस्थितीचा भारतीय मान्सूनवर प्रतिकूल परिणाम होण्याची शक्यता आहे. सामान्यतः एल निनो सक्रिय झाल्यास भारतात पावसाचे प्रमाण घटते. त्यामुळे यंदाच्या मान्सूनबाबत हवामान विभाग विशेष लक्ष ठेवून आहे.
कमी पावसाचे संभाव्य परिणाम
जर अंदाजानुसार पाऊस कमी झाला तर पुढील समस्या निर्माण होऊ शकतात –
✔ शेती उत्पादनात घट
✔ जलाशय आणि धरणांवरील ताण वाढणे
✔ पिण्याच्या पाण्याची टंचाई
✔ पशुधनासाठी चाऱ्याची कमतरता
✔ वीज निर्मितीवर परिणाम
✔ उष्णतेच्या लाटांमध्ये वाढ
प्रशासनासमोर मोठे आव्हान
कमी पावसाच्या शक्यतेच्या पार्श्वभूमीवर जलसंधारण, पाणी व्यवस्थापन, दुष्काळ नियोजन आणि उष्णतेपासून संरक्षणाच्या उपाययोजनांवर भर देण्याची गरज निर्माण झाली आहे. शेतकऱ्यांनीही पेरणीचे नियोजन करताना स्थानिक हवामान अंदाज आणि कृषी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाचा आधार घेणे आवश्यक ठरणार आहे.
निष्कर्ष
यंदाचा मान्सून देशासाठी मोठी परीक्षा ठरू शकतो. पावसाचे प्रमाण कमी राहिल्यास त्याचा परिणाम केवळ शेतीपुरता मर्यादित न राहता अर्थव्यवस्था, पाणीपुरवठा आणि सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनावरही होऊ शकतो. त्यामुळे येत्या काही आठवड्यांतील हवामानातील घडामोडींवर संपूर्ण देशाचे लक्ष लागले आहे.
